Używanie tytoniu pozostaje jedną z największych możliwych do uniknięcia przyczyn chorób i zgonów w Europie. Jest ważnym czynnikiem ryzyka chorób układu krążenia, nowotworów, przewlekłych chorób układu oddechowego i innych chorób niezakaźnych. Jednocześnie krajobraz produktów tytoniowych i nikotynowych szybko się zmienia. E-papierosy, saszetki nikotynowe i inne nowe produkty stwarzają kolejne możliwości rozwoju uzależnienia od nikotyny, szczególnie wśród dzieci i młodzieży.
Skuteczna profilaktyka to nie tylko informowanie o zagrożeniach dla zdrowia. Obejmuje również zapobieganie uzależnieniom, wspieranie osób, które chcą zerwać z nałogiem, ochronę przed szkodliwą ekspozycją oraz działania dotyczące dostępności, marketingu i atrakcyjności produktów tytoniowych i nikotynowych.
Właśnie na takim podejściu opiera się kampania profilaktyczna JA PreventNCD. Jej celem jest dostarczanie jasnych, przystępnych i opartych na dowodach informacji na temat profilaktyki, które wspierają zarówno indywidualne wybory zdrowotne, jak i tworzenie środowisk sprzyjających zdrowiu. Kampania oferuje społeczeństwu praktyczne wskazówki dotyczące unikania lub zaprzestania używania tytoniu i nikotyny, a także materiały dla decydentów poświęcone skutecznym działaniom profilaktycznym.
O tym, jak takie podejście wygląda w praktyce, zespół JA PreventNCD rozmawiał z Hanną Ollilą, starszą specjalistką w Fiński Narodowy Instytut Zdrowia i Opieki Społecznej (THL) oraz Koordynatorką Tematyczną ds. Tytoniu i Nikotyny w JA PreventNCD. Rozmowa dotyczy zmieniającego się rynku produktów tytoniowych i nikotynowych, zapobiegania uzależnieniom, wspierania osób chcących rzucić palenie oraz tworzenia skuteczniejszych systemów i polityk profilaktyki uzależnień od tytoniu i nikotyny. Oryginał artykułu jest dostępny pod linkiem.
Przy tak dużej różnorodności dostępnych obecnie wyrobów tytoniowych i produktów nikotynowych, jaki jest najważniejszy przekaz profilaktyczny, który skierowałaby Pani do społeczeństwa?
Najważniejszy przekaz jest prosty: unikanie tytoniu i nikotyny to jedna z najważniejszych rzeczy, jakie można zrobić, aby chronić swoje zdrowie w dłuższej perspektywie.
Papierosy i inne wyroby tytoniowe powodują poważne szkody zdrowotne, w tym choroby układu krążenia, nowotwory i przewlekłe choroby układu oddechowego. Jednocześnie nowe produkty, takie jak e-papierosy i saszetki nikotynowe, zmieniły rynek, a tempo pojawiania się kolejnych innowacji przewyższa możliwości nadążania za nimi przez regulacje prawne. Oznacza to, że nowe produkty nikotynowe mogą trafiać do sprzedaży, mimo że związane z nimi zagrożenia dla zdrowia, zwłaszcza w przypadku długotrwałego stosowania, nie są jeszcze w pełni poznane.
Nikotyna silnie uzależnia, a nowsze produkty mogą powodować i podtrzymywać uzależnienie oraz szkodzić zdrowiu, nawet jeśli znacznie różnią się wyglądem od tradycyjnych papierosów. Warto o tym pamiętać, ponieważ ludzie są narażeni na wiele różnych przekazów dotyczących tych produktów. Nowsze produkty mogą być reklamowane jako niezawierające tytoniu, nowoczesne i czyste. Nie należy jednak utożsamiać tego z brakiem szkodliwości. W przypadku osób, które obecnie nie używają tytoniu ani nikotyny, najlepszym sposobem na uniknięcie uzależnienia i związanych z nim szkód jest nie zaczynać.
W przypadku osób, które już palą lub używają produktów zawierających nikotynę, ważne jest, aby pamiętać, że rzucenie palenia i zaprzestanie używania nikotyny poprawia zdrowie i samopoczucie w każdym wieku. Zwiększa również skuteczność leczenia chorób przewlekłych. Dla wielu osób rzucenie palenia nadal jest trudne ze względu na fizyczne, psychologiczne i społeczne aspekty uzależnienia od nikotyny. Skuteczne rzucenie często wymaga kilku prób, ale oparte na dowodach wsparcie może znacząco w tym pomóc.
Profilaktyka ma więc dwa równie ważne aspekty: ochronę ludzi przed uzależnieniem oraz zapewnienie skutecznego wsparcia osobom, które chcą przestać używać tytoniu lub nikotyny.
Dzieci i młodzież są ważnym adresatem działań na rzecz zapobiegania używaniu tytoniu i nikotyny. Co zmieniło się w sposobie, w jaki produkty te są projektowane i promowane, aby były dla nich atrakcyjne, i jak powinna na to reagować profilaktyka?
Ochrona dzieci i młodzieży od zawsze była kluczowym elementem kontroli używania tytoniu, jednak sposoby projektowania i promowania produktów stale się zmieniają.
Aromaty, kolorowe lub dyskretne opakowania, nowoczesny design produktów, media społecznościowe, influencerzy, sponsoring i marketing stylu życia mogą sprawiać, że produkty tytoniowe i nikotynowe wydają się bardziej atrakcyjne, społecznie akceptowalne lub nieszkodliwe. Ich atrakcyjność buduje się poprzez wygląd produktu, sposób jego prezentowania oraz tożsamość społeczną, która jest z nim kojarzona.
Środowisko cyfrowe stanowi szczególne wyzwanie. Marketing może szybko przekraczać granice, docierać do młodych ludzi za pośrednictwem kanałów, które trudno monitorować, oraz zacierać granicę między reklamą, rozrywką a zwykłymi treściami publikowanymi w mediach społecznościowych.
Jedna dobrze udokumentowana zmiana dotyczy również strategii branży. Międzynarodowe koncerny tytoniowe zaczęły przedstawiać się jako partnerzy w dążeniu do przyszłości wolnej od dymu tytoniowego. Dla branży oznacza to nowy dostęp do decydentów, szersze portfolio produktów oraz większe zyski dzięki jednoczesnemu korzystaniu z wielu produktów w coraz większej liczbie codziennych sytuacji. Strategia ta wprowadziła wiele zamieszania wśród organów regulacyjnych. Badania JA PreventNCD wykazały również, że nowsze produkty mogą tworzyć luki w systemach służących monitorowaniu działań i wpływów branży.
Profilaktyka powinna zatem uwzględniać cały rynek produktów tytoniowych i nikotynowych. Nie powinniśmy czekać, aż nowy produkt stanie się powszechnie używany przez młodych ludzi, zanim podejmiemy działania.
Celem nie jest po prostu zapobieganie temu, by nowe pokolenie zaczęło palić papierosy. Chodzi o to, by zapobiec uzależnieniu nowego pokolenia od nikotyny.
Profilaktyka często kojarzy się z zapobieganiem rozpoczęciu używania tytoniu i nikotyny. Jak powinno wyglądać skuteczne wsparcie w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny w przypadku osób, które już palą lub używają produktów nikotynowych?
Zapobieganie rozpoczęciu używania tytoniu i nikotyny jest niezwykle ważne, ale musimy również wspierać osoby, które są już uzależnione od tytoniu lub nikotyny.
Rzucenie palenia nie jest wyłącznie kwestią silnej woli. Nikotyna uzależnia, a wiele osób podejmuje kilka prób, zanim skutecznie rzuci palenie. Wsparcie oparte na dowodach zwiększa szanse na rzucenie palenia, dlatego dostęp do odpowiednich porad i leczenia powinien być standardowym elementem opieki zdrowotnej.
Skuteczne wsparcie w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny zaczyna się od rozpoznania używania tytoniu i nikotyny oraz zapewnienia pracownikom ochrony zdrowia odpowiednich narzędzi i pewności siebie, aby mogli poruszać ten temat w sposób pełen szacunku. Następnie należy zapewnić pacjentom jasną ścieżkę do odpowiedniego wsparcia, które może obejmować krótkie porady, poradnictwo, leczenie oparte na dowodach, usługi cyfrowe oraz, w razie potrzeby, bardziej intensywne formy wsparcia.
Ważne jest również, aby systemy wsparcia były dostosowane do współczesnych wzorców używania tytoniu i nikotyny. Pracownicy ochrony zdrowia mogą mieć do czynienia z osobami, które palą papierosy, używają nowszych produktów nikotynowych lub jednocześnie korzystają z kilku różnych produktów.
Podstawowa zasada powinna być taka, że ludzie nie muszą radzić sobie z uzależnieniem od nikotyny sami. Jeśli uznamy uzależnienie za problem zdrowotny, wysokiej jakości wsparcie w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny powinno być dostępne, przystępne cenowo i zintegrowane z podstawową opieką zdrowotną.
Niedawno była Pani współautorką badania JA PreventNCD dotyczącego usług wspierających rzucanie palenia i zaprzestanie używania nikotyny w Finlandii. Co badanie powiedziało Pani o różnicy między posiadaniem dobrych rekomendacji a skutecznym wdrażaniem wsparcia w praktyce?
To badanie jest dobrym przykładem tego, jak ważne jest wdrażanie rozwiązań w praktyce. Rekomendacje oparte na dowodach są niezbędne, ale nie przekładają się automatycznie na spójne działania w całym systemie ochrony zdrowia.
Przeanalizowaliśmy infrastrukturę wspierającą rzucanie palenia i zaprzestanie używania nikotyny we wszystkich fińskich hrabstwach usług dobrostanu. Wyniki były pod pewnymi względami zachęcające. Na przykład 81% uczestniczących hrabstw zgłosiło prowadzenie ustrukturyzowanej dokumentacji dotyczącej używania tytoniu i nikotyny w systemach informacji o pacjentach, a w 71% dostępne były cyfrowe usługi wspierające rzucanie palenia.
Jednocześnie występowały znaczne różnice w sposobie organizacji usług wspierających rzucanie palenia i zaprzestanie używania nikotyny. Tylko 29% hrabstw miało wyznaczoną jednostkę odpowiedzialną za koordynację działań w tym zakresie, a jedna trzecia zapewniała pracownikom ochrony zdrowia coroczne szkolenia dotyczące rzucania palenia. Wczesne rozpoznawanie używania tytoniu i nikotyny, krótkie interwencje oraz wsparcie w zaprzestaniu ich używania nie były jeszcze w sposób spójny włączone do wszystkich usług.
To pokazuje coś ważnego również poza Finlandią: skuteczne wsparcie w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny wymaga odpowiedniej infrastruktury. Zakres odpowiedzialności musi być jasno określony. Pracownicy ochrony zdrowia potrzebują odpowiednich szkoleń. Ścieżki opieki muszą sprawnie funkcjonować. Informacje powinny być dokumentowane i udostępniane, a systemy opieki zdrowotnej powinny umożliwiać monitorowanie tego, jakie działania są realizowane i czy przynoszą oczekiwane efekty.
Zaobserwowaliśmy również różnice w zakresie dostosowanego do potrzeb wsparcia w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny dla grup wymagających szczególnego podejścia. Niektóre usługi oferowały zintegrowane wsparcie dla osób z chorobami płuc, cukrzycą lub chorobami układu krążenia, a także dla kobiet w ciąży. Natomiast wsparcie było mniej konsekwentnie dostępne dla grup takich jak osoby znajdujące się w trudnej sytuacji społeczno-ekonomicznej czy osoby korzystające z usług z zakresu zdrowia psychicznego lub leczenia uzależnień od substancji psychoaktywnych.
Skuteczna polityka dotycząca rzucania palenia i zaprzestania używania nikotyny nie polega więc wyłącznie na wiedzy o tym, które interwencje działają. Chodzi również o budowanie systemów ochrony zdrowia, które są w stanie zapewniać te interwencje w sposób spójny i równy dla wszystkich.
Wiele już wiemy o skutecznych działaniach na rzecz ograniczenia używania tytoniu. Dlaczego przekładanie tej wiedzy na skuteczną ochronę wciąż może być tak trudne?
Mamy obszerną bazę dowodów na temat tego, co działa. Takie działania jak opodatkowanie wyrobów tytoniowych, tworzenie przestrzeni wolnych od dymu tytoniowego, kompleksowe zakazy reklamy i sponsoringu, regulowanie produktów i ich opakowań, ograniczanie ich dostępności oraz zapewnianie wsparcia w rzucaniu palenia są dobrze ugruntowane.
Wyzwaniem jest często wdrażanie tych rozwiązań w praktyce.
Nowe produkty i zmieniający się rynek mogą ujawniać luki w przepisach. Promocja w środowisku cyfrowym i działania o charakterze transgranicznym mogą utrudniać egzekwowanie regulacji. Różnice w przepisach między krajami lub kategoriami produktów mogą tworzyć luki prawne. Nawet dobre przepisy mogą mieć ograniczony wpływ, jeśli ich przestrzeganie nie jest monitorowane lub jeśli egzekwowanie prawa jest niewystarczające.
Jeszcze większym wyzwaniem jest jednak ingerencja branży w działania mające na celu zapobieganie, opóźnianie lub osłabianie środków ograniczających używanie jej produktów. Ramowa Konwencja WHO o Ograniczeniu Użycia Tytoniu (WHO FCTC) zapewnia skuteczne narzędzia, które pozwalają przeciwdziałać takim działaniom. Artykuł 5.3 zobowiązuje Strony do ochrony polityki zdrowia publicznego przed interesami handlowymi i innymi uzasadnionymi interesami branży tytoniowej oraz podmiotów z nią powiązanych.
Kolejnym od dawna istniejącym problemem jest brak odpowiednich zasobów. W tym zakresie Wspólne Działania (Joint Actions) okazały się bardzo przydatne w obszarze kontroli używania tytoniu – zapewniają platformę wymiany informacji i współpracy między państwami członkowskimi UE, wspierając wdrażanie i wzmacnianie kluczowych działań.
W Europie potrzebujemy również silniejszego wspólnego poziomu bazowego regulacji. Modernizacja unijnych ram prawnych dotyczących kontroli używania tytoniu, będąca jednym z kluczowych działań planu Safe Hearts, jest bardzo potrzebna i aktualna.
Dlatego skuteczna kontrola używania tytoniu wymaga czegoś więcej niż tylko wyboru odpowiednich rozwiązań politycznych. Potrzebne są również skuteczne wdrażanie i egzekwowanie przepisów, przejrzystość oraz sprawne zarządzanie, aby zapewnić, że działania na rzecz zdrowia publicznego rzeczywiście przyniosą zamierzone efekty.
JA PreventNCD zajmowało się również analizą sposobu, w jaki państwa monitorują ingerencję przemysłu tytoniowego i nikotynowego. Czego dowiedzieliście się o przejściu od świadomości problemu do budowania praktycznych możliwości jego monitorowania?
Był to szczególnie interesujący obszar naszych działań, ponieważ świadomość ingerencji branży niekoniecznie oznacza, że istnieją systemy umożliwiające jej wykrywanie i dokumentowanie.
W ramach JA PreventNCD przeanalizowaliśmy praktyki związane z monitorowaniem i wymianą informacji w Belgii, Estonii, Finlandii, Islandii i Słowenii, a także publicznie dostępne przykłady ingerencji branży.
Wszystkie uczestniczące organizacje uznały znaczenie regularnego monitorowania ingerencji branży. Jednak w większości państw brakowało kompleksowych systemów, dedykowanych procedur lub jasno wyznaczonych podmiotów odpowiedzialnych za takie działania.
Jednocześnie zidentyfikowaliśmy przykłady dobrze znanych taktyk, w tym lobbingu, wprowadzającego w błąd lub wybiórczego wykorzystywania dowodów, działań z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu oraz grup działających w imieniu branży. Pojawienie się nowszych produktów tytoniowych i nikotynowych dodatkowo komplikuje sytuację, ponieważ podmioty komercyjne mogą wykorzystywać luki w przepisach oraz obszary, których istniejące systemy monitorowania nie obejmowały.
Monitorowanie jest ważne, ponieważ pozwala przekształcić zjawisko, które w przeciwnym razie mogłoby pozostać w dużej mierze niewidoczne, w informacje, na podstawie których rządy, naukowcy i społeczeństwo obywatelskie mogą podejmować działania. Może zwiększać przejrzystość, wspierać ocenę polityk oraz pełnić funkcję systemu wczesnego ostrzegania przed nowymi produktami, strategiami marketingowymi czy próbami obchodzenia regulacji.
Ważne było również to, że działania nie zakończyły się na samej ocenie sytuacji. W trzech uczestniczących krajach udało się zidentyfikować organizacje społeczeństwa obywatelskiego, które miały odpowiednie możliwości, aby uczestniczyć w monitorowaniu ingerencji branży, a następnie kraje te dołączyły do Globalnego Indeksu Ingerencji Przemysłu Tytoniowego (Global Tobacco Industry Interference Index).
Przejście od zidentyfikowania luki do pomocy w budowaniu odpowiednich możliwości jest bardzo ważne. Celem nie jest jedynie udokumentowanie istnienia ingerencji branży, ale wzmocnienie systemów, które pozwolą państwom rozpoznawać takie działania, wymieniać się informacjami i w dłuższej perspektywie chronić proces kształtowania polityk publicznych.
JA PreventNCD przełożyło również te działania na praktyczne rekomendacje dotyczące polityki publicznej zawarte w dokumencie „Skuteczna i trwała kontrola używania tytoniu wymaga ochrony przed ingerencją branży”. Wzywa on do regularnego monitorowania ingerencji branży, opracowania jasnych zasad i procedur dotyczących przejrzystości, silniejszego wsparcia dla zaangażowania społeczeństwa obywatelskiego oraz wprowadzenia zabezpieczeń obejmujących również podmioty działające na rynku nowszych produktów konsumenckich zawierających nikotynę.
Jako Koordynatorka Tematyczna ds. Tytoniu pracuje Pani w ramach JA PreventNCD w bardzo różnych obszarach. Co daje takie przekrojowe spojrzenie?
Zapobieganie używaniu tytoniu i nikotyny jest dobrym przykładem tego, dlaczego konieczne jest łączenie różnych rodzajów działań.
Podstawowe znaczenie mają działania i rozwiązania dotyczące całej populacji. JA PreventNCD prowadzi również działania istotne dla kształtowania polityki dotyczącej tytoniu i nikotyny, w tym dotyczące podejścia do środków fiskalnych, monitorowania zmieniającego się otoczenia regulacyjnego, wspierania egzekwowania przepisów dotyczących dostępu młodzieży do tych produktów za pomocą badań typu mystery shopping oraz wzmacniania wdrażania zasad dotyczących przestrzeni wolnych od dymu i aerozolu. Działania te muszą jednak łączyć się z innymi obszarami profilaktyki. Monitorowanie pomaga nam identyfikować zmiany w używaniu tytoniu i nikotyny, nowe produkty oraz pojawiające się wyzwania. Wsparcie w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny zapewnia osobom, które są już uzależnione, dostęp do pomocy. Działania na rzecz ograniczania nierówności społecznych w zdrowiu pomagają nam zrozumieć, kto doświadcza największych szkód i jak możemy pokonywać bariery utrudniające rzucenie palenia. Podejście „Zdrowie we wszystkich politykach” (Health in All Policies) oraz działania związane z zarządzaniem pomagają chronić proces kształtowania polityk przed ingerencją branży i zapewniają, że zapobieganie używaniu tytoniu jest uwzględniane w różnych sektorach, a nie tylko w ministerstwach zdrowia. Projekt obejmuje zatem działania na wielu poziomach – od indywidualnych decyzji po szersze działania społeczne i rozwiązania z zakresu polityki publicznej.
Jako Koordynatorka Tematyczna odpowiedzialna za przekrojowy obszar działań, częścią mojej roli jest pomaganie w dostrzeganiu tych powiązań. Poszczególne działania mogą wydawać się dość odrębne, ale wszystkie przyczyniają się do realizacji tego samego nadrzędnego celu.
Siła takiego podejścia wynika z postrzegania profilaktyki jako systemu: zapobieganie rozpoczęciu używania tytoniu i nikotyny, ograniczanie narażenia i dostępności, wspieranie w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny, monitorowanie zmian, przeciwdziałanie nierównościom oraz ochrona procesu kształtowania polityk publicznych muszą wzajemnie się wzmacniać.
Europa postawiła sobie za cel osiągnięcie pokolenia wolnego od tytoniu, czyli ograniczenie używania tytoniu do mniej niż 5% populacji do 2040 roku. Jak, Pani zdaniem, powinien wyglądać rzeczywisty postęp w realizacji tego celu?
Rzeczywisty postęp oznaczałby przede wszystkim, że coraz mniej dzieci i młodych ludzi w ogóle zaczyna używać produktów tytoniowych i nikotynowych. Musimy przejść od kontrolowania epidemii używania tytoniu, dekada po dekadzie, do rzeczywistych zmian strukturalnych, które pozwolą ją zakończyć i chronić przyszłe pokolenia.
Wymaga to ram regulacyjnych, które są w stanie nadążać za zmianami na rynku. Produkty powinny stać się mniej przystępne cenowo, mniej dostępne i mniej atrakcyjne, a dzieci i młodzież powinny być chronione przed strategiami komercyjnymi zachęcającymi do ich używania. Europa musi również wzmocnić wdrażanie działań, o których już wiemy, że są skuteczne, w tym opodatkowania, tworzenia przestrzeni wolnych od dymu i aerozolu, kompleksowych zakazów reklamy oraz wsparcia w rzucaniu palenia i zaprzestaniu używania nikotyny. Szkody związane z używaniem tytoniu oraz dostęp do wsparcia nie rozkładają się równomiernie, dlatego ograniczanie nierówności musi być jednym z kryteriów oceny postępów.
Musimy również myśleć o odporności samej polityki ograniczania używania tytoniu. Rządy powinny mieć jasne i przejrzyste zabezpieczenia chroniące przed ingerencją branży, skuteczne systemy nadzoru i monitorowania oraz mechanizmy wymiany informacji między państwami. Rynek ma charakter międzynarodowy, dlatego współpraca w Europie jest niezbędna, jeśli chcemy, aby skuteczne działania podejmowane na poziomie krajowym pozostały efektywne. Osiągnięcie pokolenia wolnego od tytoniu będzie zatem wymagało konsekwentnych i długofalowych działań, a nie jednego przełomowego rozwiązania.
Ostatecznie uważam, że sukces oznaczałby Europę, w której znacznie mniej osób uzależnia się od tytoniu lub nikotyny, każdy, kto chce rzucić palenie lub zaprzestać używania nikotyny, może uzyskać dostęp do skutecznego wsparcia, a polityka zdrowia publicznego nadal opiera się przede wszystkim na dowodach naukowych i interesie publicznym, a nie na interesach komercyjnych.
Profilaktyka używania tytoniu i nikotyny pokazuje, że skuteczna ochrona zdrowia wymaga zarówno indywidualnych działań, jak i odpowiednich rozwiązań systemowych.
Unikanie tytoniu i nikotyny lub rezygnacja z ich używania może przynieść istotne korzyści zdrowotne. Równie ważne jest jednak zapobieganie uzależnieniom, wspieranie osób, które chcą rzucić palenie lub ograniczyć używanie nikotyny, a także tworzenie środowisk i polityk sprzyjających zdrowiu.
