Alkohol od pokoleń jest częścią życia społecznego i kultury w Europie – towarzyszy świętowaniu, tradycjom i codziennym spotkaniom. Jednocześnie jego wpływ na zdrowie jest dobrze udokumentowany. Spożywanie alkoholu wiąże się ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia nowotworów, chorób układu krążenia, chorób wątroby, problemów ze zdrowiem psychicznym oraz innymi negatywnymi konsekwencjami dla rodzin i społeczności.
Przekaz dotyczący profilaktyki jest prosty: im mniej alkoholu spożywamy, tym niższe jest związane z nim ryzyko dla zdrowia. Jednocześnie na spożycie alkoholu wpływają nie tylko indywidualne decyzje. Znaczenie mają również jego cena, dostępność, marketing, normy społeczne oraz warunki, w których żyjemy i podejmujemy codzienne wybory.
Kampania profilaktyczna JA PreventNCD powstała, aby dostarczać rzetelnych, opartych na dowodach naukowych informacji na temat profilaktyki oraz wspierać tworzenie środowisk sprzyjających zdrowiu. Na stronie kampanii dostępne są zarówno praktyczne informacje dla ogółu społeczeństwa na temat tego, jak ograniczenie spożycia alkoholu może wspierać zdrowie i dobre samopoczucie, jak i oparte na dowodach wskazówki dla decydentów i osób kształtujących politykę publiczną, poświęcone działaniom, które mogą pomóc ograniczać szkody związane z alkoholem na poziomie populacyjnym.
O tym, jak skutecznie zapobiegać szkodom związanym z alkoholem, jakie czynniki wpływają na jego spożycie oraz jakie działania przynoszą najlepsze efekty, zespół JA PreventNCD rozmawiał z Rafnem M. Jónssonem, kierownikiem projektu w Dyrekcji Zdrowia Islandii oraz Koordynatorem Tematycznym JA PreventNCD ds. Alkoholu. Oryginalna wersja wywiadu dostępna jest pod linkiem.
Alkohol jest w wielu europejskich społeczeństwach tak powszechnie obecny, że jego wpływ na zdrowie może być czasem pomijany. Co jest najważniejszą rzeczą, którą chciałby Pan, aby ludzie zrozumieli na temat alkoholu i zdrowia?
Myślę, że ważne jest, aby zacząć od znanego faktu i przypomnieć sobie, że alkohol nie jest zwykłym towarem. Jego dostępność i spożycie powinny być w możliwie największym stopniu ograniczane. Najważniejszy przekaz jest więc prosty: im mniej alkoholu, tym niższe ryzyko.
Może pojawiać się tendencja do postrzegania szkód związanych z alkoholem głównie w kontekście bardzo intensywnego picia lub uzależnienia od alkoholu. Są to ważne kwestie, ale nie wyczerpują one całego obrazu. Alkohol wiąże się z szerokim zakresem szkód dla zdrowia, w tym z kilkoma rodzajami nowotworów, chorobami układu krążenia i chorobami wątroby, urazami oraz problemami ze zdrowiem psychicznym. Jeśli chodzi o nowotwory, nie ma poziomu spożycia alkoholu, który byłby całkowicie wolny od ryzyka.
Ważne jest również zrozumienie, że rodzaj napoju nie eliminuje tego ryzyka. Piwo, wino i napoje spirytusowe zawierają alkohol, a to właśnie alkohol przyczynia się do ryzyka dla zdrowia. Przekazy sugerujące na przykład, że niektóre napoje alkoholowe są z natury korzystne dla zdrowia, mogą wprowadzać zamieszanie i odwracać uwagę od prostszego i jednoznaczniejszego przekazu wynikającego z dowodów naukowych: alkohol szkodzi zdrowiu, a ograniczenie jego spożycia zmniejsza ryzyko.
Niektórzy ludzie nie piją alkoholu, niektórzy chcieliby pić mniej, a inni mogą potrzebować wsparcia, aby ograniczyć spożycie alkoholu lub całkowicie z niego zrezygnować.
Rolą zdrowia publicznego jest zapewnienie ludziom jasnych i wiarygodnych informacji na temat ryzyka, wspieranie zdrowszych wyborów oraz zapewnienie dostępu do pomocy, gdy jest ona potrzebna.
Zapobieganie szkodom związanym z alkoholem może być wyzwaniem zarówno na poziomie politycznym, jak i społecznym. Czy jednak rzeczywiście wiemy, jakie działania są skuteczne i jak szybko skuteczne rozwiązania mogą przynieść efekty?
Tak. To ważna kwestia, ponieważ złożoności polityki dotyczącej alkoholu nie należy mylić z niepewnością co do tego, jakie działania są skuteczne.
Baza dowodów naukowych jest mocna. Światowa Organizacja Zdrowia wskazała zestaw wysoce opłacalnych interwencji służących zapobieganiu chorobom niezakaźnym i ich kontroli, znanych jako Best Buys. W przypadku alkoholu obejmują one podnoszenie podatków akcyzowych, ograniczanie ekspozycji na reklamy alkoholu oraz ograniczanie fizycznej dostępności alkoholu w sprzedaży detalicznej, na przykład poprzez ograniczenie godzin, w których można go sprzedawać.
Inne zalecane działania obejmują politykę przeciwdziałania prowadzeniu pojazdów pod wpływem alkoholu, krótkie interwencje mające na celu wsparcie osób w ograniczaniu spożycia alkoholu, ograniczenia dotyczące minimalnego wieku, zmniejszenie zagęszczenia punktów sprzedaży alkoholu, ograniczenia promocji i sponsoringu, ostrzeżenia zdrowotne oraz dostęp do leczenia i opieki.
Niedawno, w analizie z 2025 roku przeprowadzonej przez naukowców z WHO/Europy i współpracujących ośrodków akademickich, wprowadzono pojęcie „Quick Buys” – opłacalnych interwencji w zakresie chorób niezakaźnych, których mierzalne efekty na zdrowie populacji można zaobserwować w ciągu pięciu lat. Koncepcja ta stanowi dodatkowy aspekt, który powinni brać pod uwagę decydenci, którzy często muszą wykazywać postępy w stosunkowo krótkich cyklach politycznych.
Alkohol stanowi szczególnie wyrazisty przykład. Analiza wykazała dowody na natychmiastowy wpływ na spożycie alkoholu podnoszenia podatków akcyzowych, ograniczania reklam alkoholu oraz ograniczania jego fizycznej dostępności.
Ma to znaczenie, ponieważ czasami zakłada się, że profilaktyka oznacza inwestowanie teraz i czekanie wielu lat na rezultaty. W rzeczywistości niektóre z działań, o których już wiemy, że są skuteczne, mogą zacząć przynosić mierzalne zmiany bardzo szybko.
Oczywiście nie oznacza to, że ich wdrożenie jest koniecznie łatwe. Autorzy koncepcji „Quick Buys” zwracają uwagę na ważne rozróżnienie: szybkie nie oznacza łatwe. Są to interwencje, które mogą przynieść szybkie korzyści dla zdrowia populacji, ale ich wdrożenie nadal może wymagać trudnych decyzji politycznych i skutecznej realizacji.
Coraz częściej głównym wyzwaniem nie jest więc ustalenie, co może działać. Mamy już mocne dowody naukowe i sprawdzone narzędzia polityki publicznej. Wyzwaniem jest ich wdrażanie, egzekwowanie oraz utrzymanie politycznego zaangażowania w ich stosowanie.
Jeśli dowody naukowe są tak mocne, dlaczego skuteczna polityka dotycząca alkoholu nadal może być tak trudna do wdrożenia?
Jednym z powodów jest to, że cele zdrowia publicznego i interesy komercyjne nie zawsze zmierzają w tym samym kierunku.
Wiemy na przykład, że ograniczanie fizycznej dostępności alkoholu jest skutecznym działaniem na poziomie całej populacji. Może ono oznaczać ograniczenie tego, gdzie alkohol jest sprzedawany, kiedy jest sprzedawany i jak łatwo można go kupić. WHO wskazuje ograniczenia dostępności jako jedno ze swoich działań typu „Best Buys” w zakresie profilaktyki związanej z alkoholem, a dowody pokazują, że zmiany w dostępności mogą szybko wpływać na spożycie alkoholu.
Jednocześnie rozwój działalności komercyjnej może zmierzać w przeciwnym kierunku. Nowe modele biznesowe i sposoby prowadzenia marketingu mogą sprawiać, że alkohol staje się coraz łatwiej dostępny, na przykład poprzez rozszerzanie kanałów sprzedaży, zakupy online czy dostawy bezpośrednio do domów. Z perspektywy komercyjnej zwiększanie wygody zakupu i dostępności może prowadzić do wzrostu sprzedaży. Z perspektywy zdrowia publicznego musimy jednak brać pod uwagę, co większa dostępność oznacza dla poziomu spożycia alkoholu i szkód z nim związanych.
Nie oznacza to, że każdy nowy sposób sprzedaży alkoholu powinien być automatycznie traktowany dokładnie w taki sam sposób. Oznacza jednak, że decydenci powinni oceniać te zmiany w świetle dowodów, którymi już dysponujemy, zamiast zakładać, że większa wygoda zakupu jest neutralna z perspektywy zdrowia publicznego.
To samo napięcie występuje w przypadku cen i marketingu. Dowody z zakresu zdrowia publicznego przemawiają za działaniami, które ograniczają przystępność cenową alkoholu i ekspozycję na jego promocję, podczas gdy podmioty komercyjne mają naturalny interes w tym, aby ich produkty pozostawały atrakcyjne, widoczne, łatwo dostępne i konkurencyjne. Wytyczne JA PreventNCD dotyczące profilaktyki wskazują w szczególności na ceny, dostępność w sprzedaży detalicznej, marketing, sponsoring, lobbing oraz przekazy obecne w debacie publicznej jako czynniki komercyjne kształtujące spożycie alkoholu i politykę w tym zakresie.
W tym kontekście istotne stają się komercyjne uwarunkowania zdrowia. Polityka dotycząca alkoholu nie jest tworzona w próżni. Rządy podejmują decyzje w środowisku, w którym przedsiębiorstwa, konsumenci, instytucje zdrowia publicznego i inne zainteresowane strony mogą mieć odmienne priorytety i interesy.
Rolą polityki zdrowia publicznego powinno być zatem zapewnienie, aby dowody naukowe i ochrona zdrowia populacji pozostawały w centrum procesu decyzyjnego. Wiemy już, że ceny, dostępność i marketing mają znaczenie. Wyzwaniem jest zapewnienie, aby nowe praktyki komercyjne i zmiany zachodzące na rynku nie podważały stopniowo działań, których skuteczność w ograniczaniu szkód została już potwierdzona.
Ochrona dzieci i młodzieży jest wyraźnym priorytetem. Czego JA PreventNCD dowiaduje się na temat różnicy między przepisami dotyczącymi alkoholu obowiązującymi na papierze a tym, co dzieje się w praktyce?
Jest to obszar, w którym prace prowadzone w ramach JA PreventNCD przyniosły bardzo konkretne wyniki.
W Słowenii w ramach badania z wykorzystaniem metody „tajemniczego klienta” sprawdzano, czy ograniczenia wiekowe dotyczące sprzedaży alkoholu i wyrobów tytoniowych są faktycznie przestrzegane. Wyniki były niepokojące: 70% niepełnoletnich osób biorących udział w badaniu jako tajemniczy klienci było w stanie kupić alkohol w sklepach stacjonarnych, podczas gdy niemal 90% z powodzeniem kupiło alkohol od sprzedawców internetowych.
Mówi nam to coś bardzo ważnego. Samo wprowadzenie przepisów jest konieczne, ale przepisy chronią młodych ludzi tylko wtedy, gdy są wdrażane i egzekwowane.
To samo pytanie dotyczące wdrażania przepisów analizowano w Kantabrii w Hiszpanii. W ramach prac z udziałem uczniów 13% ankietowanych osób niepełnoletnich poinformowało, że będąc w wieku poniżej wymaganego prawem, kupiło alkohol w placówkach handlowych. Lokalny zespół JA PreventNCD podjął działania we współpracy z samorządami i sprzedawcami, aby wzmocnić przestrzeganie prawa i zwiększyć widoczność odpowiedzialności osób sprzedających alkohol.
Przykłady te pokazują różne aspekty profilaktyki. Potrzebujemy skutecznych przepisów, ale potrzebujemy również monitorowania, egzekwowania przepisów i zaangażowania społeczności.
Szczególnej uwagi wymagają zakupy alkoholu przez internet, ponieważ mogą wiązać się z dodatkowymi wyzwaniami dotyczącymi weryfikacji wieku i dostępu do alkoholu. Jest to bezpośrednio związane z szerszą kwestią dostępności, o której właśnie rozmawialiśmy. Ponadto dostawy do domu mogą wydłużać czas spożywania alkoholu i zwiększać jego ilość.
Ochrona młodych ludzi nie może zatem opierać się wyłącznie na mówieniu im, aby nie pili. Władze publiczne, sprzedawcy, decydenci, społeczności i rodziny mają wspólną odpowiedzialność za tworzenie środowiska, w którym istniejące mechanizmy ochrony rzeczywiście działają.
Alkohol jest określany jako temat przekrojowy w ramach JA PreventNCD. Co to oznacza w praktyce?
Alkohol jest bardzo dobrym przykładem tego, dlaczego profilaktyka nie może ograniczać się do jednego działania ani jednej części projektu z zakresu zdrowia publicznego.
W ramach JA PreventNCD różne obszary zajmują się alkoholem z różnych perspektyw. Nasze prace dotyczące regulacji i opodatkowania obejmują regulacje dotyczące alkoholu, handel elektroniczny i sprzedaż internetową, politykę fiskalną, ostrzeżenia na etykietach, reklamę i marketing cyfrowy. Nasze działania na rzecz zdrowego środowiska życia koncentrują się na tym, w jaki sposób otoczenie i społeczności mogą ograniczać ekspozycję na niezdrowe produkty, takie jak alkohol.
Nasze działania w ramach podejścia „Zdrowie we wszystkich politykach” wykraczają poza sektor zdrowia i obejmują analizę tego, w jaki sposób polityki i decyzje podejmowane w innych obszarach administracji publicznej mogą wspierać profilaktykę lub ją osłabiać. Istotne są również perspektywy związane z nierównościami społecznymi oraz identyfikowaniem osób zagrożonych, ponieważ działania na poziomie całej populacji muszą być uzupełniane podejściami skierowanymi do osób i grup doświadczających większych szkód lub wymagających bardziej zindywidualizowanego wsparcia.
Oznacza to, że JA PreventNCD zajmuje się alkoholem zarówno na poziomie społecznym, jak i indywidualnym, a także poprzez strategie skierowane do całej populacji oraz do osób z grup podwyższonego ryzyka.
Jako koordynator tematu przekrojowego jednym z moich zadań jest pomaganie w łączeniu tych różnych perspektyw oraz identyfikowaniu obszarów, w których działania prowadzone w różnych częściach Wspólnego Działania mogą wzajemnie się wzmacniać.
Wartość takiego podejścia polega na spojrzeniu na cały obraz: na to, co kształtuje spożycie alkoholu, jakie polityki mogą zmienić te uwarunkowania, kto doświadcza największych szkód, czy przepisy rzeczywiście działają w praktyce oraz jakiego dodatkowego wsparcia mogą potrzebować ludzie.
Żadna pojedyncza interwencja nie jest w stanie objąć wszystkich tych kwestii, dlatego koordynacja ma znaczenie.
Wpływ alkoholu na zdrowie nie rozkłada się równomiernie w społeczeństwie. W jaki sposób kwestie równości powinny wpływać na politykę profilaktyczną?
Alkohol może wpływać na ludzi w całym społeczeństwie, ale jego konsekwencje nie rozkładają się równomiernie.
Osoby znajdujące się w niekorzystnej sytuacji społecznej i ekonomicznej mogą doświadczać większych szkód związanych z alkoholem, nawet przy podobnym, a czasem niższym poziomie jego spożycia. Dochody, warunki pracy, zdrowie psychiczne, sytuacja rodzinna, środowisko społeczne oraz dostęp do opieki zdrowotnej i wsparcia mogą wpływać zarówno na ryzyko, jak i na konsekwencje.
Dlatego powinniśmy zachować ostrożność w przedstawianiu szkód związanych z alkoholem wyłącznie jako wyniku nieodpowiedzialnego zachowania jednostki. Może to zwiększać stygmatyzację, a jednocześnie pomijać uwarunkowania, które wpływają na życie ludzi.
Podejście uwzględniające kwestie równości wymaga zadawania takich pytań, jak: Kto jest najbardziej narażony na kontakt z reklamami alkoholu? Gdzie produkty alkoholowe w niskich cenach są najłatwiej dostępne? Kto ma dostęp do wczesnej porady lub leczenia? Które społeczności doświadczają największych konsekwencji szkód związanych z alkoholem? I czy nowe rozwiązanie polityczne zmniejszy, czy zwiększy istniejące nierówności?
Działania skierowane do całej populacji są ważne, ponieważ mogą zmieniać warunki otoczenia dla wszystkich. Powinny jednak być łączone z dostępnym i adekwatnym wsparciem dla osób i społeczności doświadczających większych szkód.
Celem nie jest po prostu ograniczenie średniego poziomu spożycia alkoholu. Chodzi o ograniczenie możliwych do uniknięcia szkód w sposób sprawiedliwy, bez obwiniania i stygmatyzowania osób, które najbardziej potrzebują wsparcia.
Gdzie w tym wszystkim jest miejsce na wsparcie indywidualnych osób, obok działań na poziomie całej populacji?
Te dwa podejścia powinny się wzajemnie uzupełniać, a nie być przedstawiane jako alternatywy.
Działania na poziomie całej populacji mogą ograniczać narażenie i ryzyko w całym społeczeństwie, ale zawsze będą osoby, które chcą ograniczyć spożycie alkoholu lub potrzebują dodatkowego wsparcia.
W przypadku niektórych osób nawet stosunkowo niewielkie zmiany mogą przynieść efekt. Pomóc mogą dni bez alkoholu, mniejsze porcje, bezalkoholowe alternatywy lub zmiana codziennych zwyczajów związanych ze spotkaniami towarzyskimi. Ważne jest, aby pamiętać, że nie trzeba czekać, aż alkohol stanie się poważnym problemem, żeby zdecydować się pić mniej lub całkowicie zrezygnować z alkoholu.
W przypadku innych osób pomocna może być krótka porada udzielona przez pracownika ochrony zdrowia, podczas gdy osoby doświadczające uzależnienia od alkoholu lub poważniejszych problemów związanych z alkoholem mogą potrzebować leczenia i długoterminowego wsparcia.
Usługi powinny być łatwo dostępne, oparte na szacunku i wolne od stygmatyzacji. Korzystanie ze wsparcia nie powinno być postrzegane jako osobista porażka.
To kolejny powód, dla którego potrzebujemy zarówno profilaktyki indywidualnej, jak i strukturalnej. Łatwiej jest pić mniej, gdy wybory bezalkoholowe są czymś powszechnym i naturalnym, informacje o zagrożeniach dla zdrowia są jasno przekazywane, ograniczona jest ekspozycja na marketing, miejsca pracy i spotkania towarzyskie nie koncentrują się automatycznie wokół alkoholu, a odpowiednie wsparcie jest łatwo dostępne.
Celem jest zapewnienie ludziom zarówno informacji, jak i warunków potrzebnych do ograniczenia ryzyka.
Patrząc w przyszłość, jak wyglądałby znaczący postęp w zakresie profilaktyki związanej z alkoholem w Europie?
Moim zdaniem postęp oznaczałby przede wszystkim większą pewność w zakresie wdrażania działań, o których już wiemy, że mogą ograniczać szkody związane z alkoholem. Europa powinna podjąć bardziej zdecydowane działania i stawiać zdrowie publiczne ponad interesem komercyjnym.
Oznaczałoby to, że ceny alkoholu i polityka podatkowa w większym stopniu uwzględniałyby cele zdrowia publicznego, skutecznie ograniczano by dostępność alkoholu, zapewniono by lepszą ochronę przed marketingiem i promocją cyfrową, przekazywano by bardziej przejrzyste informacje na temat zdrowia, w tym informacje o ryzyku zachorowania na nowotwory, a także skuteczniej egzekwowano by przepisy mające chronić dzieci i młodzież.
Oznaczałoby to również zapewnienie łatwo dostępnego wsparcia osobom, które chcą lub potrzebują ograniczyć spożycie alkoholu, przy jednoczesnym prowadzeniu działań profilaktycznych w sposób, który zmniejsza, a nie pogłębia nierówności w zdrowiu.
Być może jednak jedną z najważniejszych zmian byłaby zmiana sposobu, w jaki myślimy o tym problemie. Profilaktyka związana z alkoholem nie powinna być przedstawiana jako wybór między odpowiedzialnością jednostki a działaniami rządu. Oba te elementy mają znaczenie, ale działają na różnych poziomach.
Ludzie mogą podejmować decyzje dotyczące własnego spożycia alkoholu. Decydenci są odpowiedzialni za warunki, w których te decyzje są podejmowane, w tym za ceny, dostępność, marketing, informacje oraz dostęp do wsparcia.
JA PreventNCD daje nam możliwość łączenia działań prowadzonych na tych różnych poziomach, czerpania wiedzy z wdrażania rozwiązań w różnych europejskich kontekstach oraz wzmacniania współpracy między krajami. Alkohol jest istotnym tematem w ramach Wspólnego Działania właśnie dlatego, że związane z nim szkody oraz podejścia potrzebne do ich zapobiegania wykraczają poza poszczególne sektory, polityki i grupy społeczne.
Ostatecznie myślę, że sukces oznaczałby Europę, w której ludzie rozumieją ryzyko związane ze spożywaniem alkoholu, picie mniejszej ilości alkoholu lub całkowita rezygnacja z niego są łatwiejsze i bardziej akceptowane społecznie, dzieci i młodzież są lepiej chronione, osoby potrzebujące pomocy mogą z niej skorzystać, a decydenci mają przekonanie, że mogą wdrażać oparte na dowodach naukowych działania, o których już wiemy, że są skuteczne.
Profilaktyka związana z alkoholem ilustruje kluczowe przesłanie kampanii profilaktycznej JA PreventNCD: możemy wspierać ludzi w ograniczaniu ryzyka, a jednocześnie zmieniać warunki, które kształtują spożycie alkoholu i związane z nim szkody.
Dowody naukowe stanowią solidną podstawę. Wyzwaniem jest teraz przełożenie tego, co wiemy, na trwałe działania, które chronią zdrowie, zmniejszają nierówności i sprawiają, że wybory wiążące się z mniejszym ryzykiem stają się łatwiejsze i bardziej realne w całej Europie.
