W dniach 22-23 września 2026 roku w Lublanie odbyło się spotkanie przedstawicieli państw członkowskich poświęcone przyszłości profilaktyki chorób niezakaźnych w Europie. W wydarzeniu aktywnie uczestniczyła dr hab. nauk o zdrowiu Katarzyna Brukało, prof. Śląskiego Uniwersytetu Medycznego w Katowicach.
Jednym z głównych założeń JA PreventNCD jest ograniczenie rozproszenia i powielania działań podejmowanych w państwach, a także wspieranie władz krajowych w identyfikowaniu, wdrażaniu i rozwijaniu skutecznych rozwiązań profilaktycznych, a spotkanie w Lublanie stworzyło przestrzeń do wspólnego omawiania konkretnych rozwiązań związanych z najważniejszymi czynnikami wpływającymi na zdrowie, w tym sposobem odżywiania, aktywnością fizyczną, snem, używaniem tytoniu i nikotyny oraz spożywaniem alkoholu. Dyskusje obejmowały również zagadnienia wykraczające poza indywidualny styl życia, takie jak edukacja, warunki życia, bezpieczeństwo, transport, nierówności społeczne i zdrowotne oraz tworzenie otoczenia, w którym zdrowe wybory są łatwiejsze i bardziej dostępne.
Podczas otwarcia spotkania zwrócono uwagę na znaczenie profilaktyki nie tylko dla zdrowia mieszkańców Europy, lecz także dla stabilności systemów ochrony zdrowia i gospodarki. Podkreślono, że skuteczne zapobieganie chorobom może ograniczać przyszłe koszty leczenia, zwiększać aktywność zawodową i wspierać produktywność. Jak wskazano podczas spotkania, na każde 1 euro zainwestowane w profilaktykę może przypadać 14 euro zwrotu w postaci ograniczenia kosztów opieki zdrowotnej i wzrostu produktywności.
Rozmowy prowadzono również w kontekście Europejskiej Unii Zdrowotnej oraz europejskich inicjatyw, takich jak „Healthier Together”, Europejski Plan Walki z Rakiem oraz Plan „Safe Hearts” dotyczący zdrowia układu krążenia. Zwrócono uwagę na potrzebę spójnego łączenia działań dotyczących chorób układu krążenia, nowotworów i innych chorób niezakaźnych z politykami odnoszącymi się do ich wspólnych czynników ryzyka i szerszych uwarunkowań zdrowia.
Istotnym elementem dyskusji były m.in. działania dotyczące informacji o żywności i stopniu jej przetworzenia, ograniczania nierówności w zakresie chorób układu krążenia, rozwoju badań profilaktycznych oraz skuteczniejszej regulacji wyrobów tytoniowych i nikotynowych. Rozmawiano także o tym, jak utrzymać i rozwijać europejską współpracę w zakresie profilaktyki po zakończeniu obecnych projektów.
Dr hab. nauk o zdrowiu K, prof. ŚUM, moderowała sesję tematyczną poświęconą wzmacnianiu pozycji konsumentów poprzez dostarczanie informacji na temat stopnia przetworzenia żywności w Unii Europejskiej. Obejmowała ona trzy powiązane obszary: wielkość porcji, poprawę składu produktów spożywczych oraz rozwój modeli profilowania żywności, które mogą stanowić naukową podstawę różnych polityk żywieniowych.
Rozwiązania te mogą wspierać bardziej spójne działania dotyczące m.in. znakowania żywności, reformulacji produktów, ograniczania marketingu niezdrowej żywności, zamówień publicznych czy polityki podatkowej. Zagadnienie informacji o stopniu przetworzenia żywności jest również jednym z działań przewidzianych w unijnym Planie „Safe Hearts”.
Zdrowe odżywianie nie powinno zależeć wyłącznie od indywidualnej wiedzy, motywacji czy silnej woli. Na codzienne wybory wpływa również środowisko żywieniowe, w tym informacje dostępne na opakowaniach, skład produktów obecnych na rynku, wielkość porcji oferowanych w restauracjach, sklepach i aplikacjach do zamawiania jedzenia oraz dostępność zdrowszych możliwości.
Większość państw nie posiada jeszcze szczegółowych regulacji ani systemów monitorowania dotyczących wielkości porcji w gastronomii i cyfrowych usługach dostawy żywności. Jednocześnie lepsze zarządzanie wielkością porcji może wspierać profilaktykę nadwagi i otyłości, pomagać konsumentom w podejmowaniu świadomych decyzji oraz ograniczać marnowanie żywności.
Dlatego potrzebne są działania zarówno na poziomie krajowym, jak i europejskim. Wspólne standardy, porównywalne dane oraz wymiana doświadczeń między państwami mogą pomóc w tworzeniu skuteczniejszych polityk żywieniowych. Ich celem powinno być takie kształtowanie otoczenia, aby zdrowe wybory stawały się łatwiejsze, a odpowiedzialność za zdrowie nie spoczywała wyłącznie na pojedynczym konsumencie.
Podczas kolejnej sesji tematycznej, poświęconej działaniom na rzecz dobrostanu i równości w zdrowiu społeczności lokalnych, Pani Profesor przedstawiła koncepcję standaryzowanych europejskich ram promocji zdrowia. Proponowane rozwiązanie obejmuje praktyczny przewodnik oraz ogólnoeuropejską interaktywną platformę cyfrową wspierającą rozwój kompetencji. Przewodnik ma stanowić uporządkowaną, etapową metodę planowania, wdrażania, oceny i utrzymywania lokalnych działań na rzecz zdrowia. Platforma ma natomiast ułatwiać korzystanie z tej metody poprzez udostępnienie praktycznych narzędzi, ćwiczeń, list kontrolnych, przykładów wdrożeń i doświadczeń zgromadzonych w różnych państwach.
Inicjatywa ma wspierać miasta, gminy, organizacje, praktyków promocji zdrowia i lokalne społeczności w tworzeniu otoczenia sprzyjającego zdrowiu. Nie chodzi przy tym o narzucenie wszystkim społecznościom takich samych działań. Celem jest wypracowanie wspólnych standardów jakości dotyczących tego, jak lokalne inicjatywy powinny być planowane, współtworzone z mieszkańcami, wdrażane, oceniane i rozwijane. Metoda opiera się na trzech podstawowych zasadach: współpracy międzysektorowej, rzeczywistym uczestnictwie społeczności oraz uwzględnianiu równości w zdrowiu.
Podejście jest obecnie wykorzystywane w 48 lokalnych inicjatywach promocji zdrowia w Europie. Doświadczenia z ich realizacji mają pomóc w dalszym udoskonaleniu przewodnika i platformy, tak aby odpowiadały one na rzeczywiste potrzeby osób działających w społecznościach lokalnych. Takie rozwiązanie może ułatwiać planowanie i prowadzenie działań, które wspierają mieszkańców w dbaniu o zdrowie, ograniczają nierówności oraz wzmacniają lokalne kompetencje i współpracę. Zdrowie powstaje bowiem nie tylko w placówkach ochrony zdrowia, ale także w miejscach, w których ludzie mieszkają, uczą się, pracują, przemieszczają i spędzają wolny czas.
Spotkanie było również okazją do rozmowy z polskimi przedstawicielami Młodzieżowej Grupy Doradczej JA PreventNCD, Mikołajem Patalongiem i Aleksandrem Sobczykiem. Skupia ona osoby w wieku od 18 do 35 lat reprezentujące ponad 25 państw europejskich. Jej zadaniem jest włączanie zróżnicowanych doświadczeń i perspektyw młodych ludzi do działań projektu dotyczących profilaktyki nowotworów i innych chorób niezakaźnych, ograniczania czynników ryzyka oraz kształtowania uwarunkowań zdrowia. Członkowie grupy reprezentują różne środowiska akademickie, kulturowe, językowe i społeczne. Dzięki temu mogą wskazywać, jak proponowane rozwiązania są odbierane przez młodych ludzi oraz jakie bariery mogą utrudniać prowadzenie zdrowego stylu życia.
Jednym z głównych tematów drugiego dnia spotkania było wykorzystanie nowoczesnych technologii w profilaktyce zdrowotnej. Eksperci i przedstawiciele państw europejskich rozmawiali o tym, w jaki sposób sztuczna inteligencja, aplikacje mobilne, teleporady, urządzenia ubieralne oraz inne narzędzia monitorujące stan zdrowia mogą wspierać zapobieganie chorobom niezakaźnym. Technologie cyfrowe coraz częściej pozwalają monitorować aktywność fizyczną, ciśnienie tętnicze, rytm serca, poziom glukozy i sen. Mogą również wspierać wcześniejsze rozpoznawanie osób znajdujących się w grupie podwyższonego ryzyka, prowadzenie bardziej spersonalizowanych działań profilaktycznych oraz długoterminową opiekę i rehabilitację.
W ramach JA PreventNCD testowane są rozwiązania cyfrowe związane z oceną i klasyfikacją ryzyka, wspieraniem zmiany stylu życia, poprawą jakości życia oraz wspólnym podejmowaniem decyzji przez pacjentów i pracowników ochrony zdrowia. Obejmują one m.in. internetowe programy dotyczące odżywiania i aktywności fizycznej, narzędzia wspierające zaprzestanie używania tytoniu i nikotyny, cyfrowe programy rehabilitacji onkologicznej, rozwiązania ułatwiające ocenę ryzyka oraz aplikacje wspierające pacjentów, osoby po zakończeniu leczenia i ich opiekunów.
Technologia nie stanowi jednak celu samego w sobie. Cyfrowe rozwiązania muszą być skuteczne, bezpieczne, zrozumiałe i rzeczywiście dostępne dla osób o różnych potrzebach i możliwościach. Należy również zadbać o ochronę danych, przejrzystość wykorzystywanych algorytmów, odpowiednie przygotowanie pracowników ochrony zdrowia oraz przeciwdziałanie wykluczeniu cyfrowemu. Technologia nie zastąpi zdrowych nawyków, kontaktu z drugim człowiekiem ani profesjonalnej opieki zdrowotnej. Może jednak zwiększać dostępność profilaktyki, wspierać wcześniejsze rozpoznawanie zagrożeń i pomagać w lepszym dopasowywaniu działań do potrzeb konkretnych osób.
Końcowa część spotkania była poświęcona przyszłości europejskiej współpracy w zakresie chorób niezakaźnych oraz wykorzystaniu rezultatów JA PreventNCD po zakończeniu projektu. Uczestnicy omawiali możliwe mechanizmy dalszej wymiany wiedzy, koordynowania polityk i rozwijania wspólnych działań. Wśród analizowanych rozwiązań znalazły się m.in. struktury współpracy ekspertów i przedstawicieli państw członkowskich, wykorzystanie istniejących grup i sieci europejskich oraz współpraca ze Światową Organizacją Zdrowia, a także kontynuowanie wybranych inicjatyw w kolejnych przedsięwzięciach.
Długotrwała poprawa zdrowia mieszkańców Europy wymaga nie tylko pojedynczych kampanii czy czasowych projektów. Potrzebne są stabilne struktury, wspólne dane, konsekwentnie rozwijane polityki oraz współpraca między sektorami, państwami i różnymi poziomami zarządzania. Spotkanie w Lublanie pokazało, że skuteczna profilaktyka zaczyna się od wiedzy, ale nie może na niej poprzestać. Musi prowadzić do tworzenia warunków, w których dbanie o zdrowie jest łatwiejsze – niezależnie od miejsca zamieszkania, dochodów, wieku czy sprawności.
